Antarktyda

Ten artykuł znajduje się na liście Warsztatu PANDA. Pomóż go ulepszyć.

Antarktyda

Powierzchnia	14,0 mln km²
Ludność	1 tys. (tylko personel stacji badawczych)
Rząd	Żaden, obowiązuje Traktat antarktyczny
Państwa roszczące pretensje do terytoriów na kontynencie	Argentyna  Australia  Chile  Francja  Nowa Zelandia  Norwegia  Wielka Brytania
Domena internetowa	.aq
Kod samochodowy	ARK (nieużywany)
Kod telefoniczny	+672

Antarktyda – kontynent o powierzchni około 14,0 mln km² znajdujący się na półkuli południowej Ziemi, prawie w całości w strefie podbiegunowej. Większa część kontynentu pokryta jest polarną czapą lodową, jest on praktycznie nie zamieszkany przez ludzi (nie licząc personelu stacji badawczych) i jako jedyny kontynent nie należy do żadnego państwa.

Nazwa kontynentu

Nazwa pochodzi od greckiego antarktikós – "leżący naprzeciwko północy". Drugą możliwą etymologią jest łac. ante (przeciw) + arctis (niedźwiedź) czyli "naprzeciwko gwiazdozbioru Wielkiej Niedźwiedzicy". Po raz pierwszy nazwy "Antarktyda" dla określenia tego kontynentu użył w 1840 lub 1841 r. polarnik Charles Wilkes. Wilkes też jako pierwszy wykonał mapę wybrzeży kontynentu.

Położenie

 Osobny artykuł: Antarktyka.

 Osobny artykuł: Ocean Południowy.

Mapa Antarktydy

Antarktyda leży w obrębie części świata zwanej Antarktyką, obejmującej kontynent i okoliczne wyspy. Kontynent antarktyczny wraz z przyległymi lodowcami szelfowymi ma kształt zbliżony do koła o średnicy około 4500 km, z wyróżniającym się długim Półwyspem Antarktycznym. Ze wszystkich stron jest on otoczony przez Ocean Południowy. Antarktydę opływają morza: Morze Weddella, Morze Bellingshausena, Morze Amundsena i Morze Rossa. Naturalną granicą wód Antarktyki jest strefa konwergencji antarktycznej – wąski pas oddzielający zimne wody polarne od cieplejszych i bardziej zasolonych wód oceanów, rozciągający się między 47°S a 62°S. Sztucznie ustaloną granicą jest równoleżnik 60°S. Ta granica oddziela także ustanowiony przez Międzynarodowe Biuro Hydrograficzne w 2000 r. Ocean Południowy od Atlantyku, Pacyfiku i Oceanu Indyjskiego.

Wybrzeże Antarktydy jest oddalone od wybrzeży Ameryki Południowej o około 1000 km, od Australii o 3100 km, natomiast od Afryki o 3980 km.

Ze względu na otoczenie bieguna można wyróżnić tylko jeden ze skrajnych punktów. Najbardziej na północ wysuniętym fragmentem lądu Antarktydy jest przylądek Prime Head położony na końcu Półwyspu Antarktycznego (63°13'S). Najbardziej wysuniętą na północ wyspą Antarktyki jest, w zależności od przyjętych kryteriów, albo Georgia Południowa (55°S) albo Falklandy (51°S), które przeważnie są zaliczane do Ameryki Południowej. Największa rozciągłość kontynentu wynosi 5700 km, natomiast najmniejsza odległość skrajnych punktów to 1540 km.

Ukształtowanie powierzchni

Zdjęcie satelitarne Antarktydy

Antarktyda składa się z dwóch głównych regionów: większa Antarktyda Wschodnia jest niemal w całości pokryta lądolodem i ma bardzo słabo rozwiniętą linię brzegową. W jej obrębie leży biegun południowy Ziemi. Góry Transantarktyczne oddzielają od niej mniejszą Antarktydę Zachodnią, do której przylegają wielkie lodowce szelfowe: Rossa i Ronne-Filchnera.

Powierzchnia pokrywy lodowej

Lód występuje na kontynencie pod postacią lądolodu antarktycznego, lodowców szelfowych oraz płynących lodowców, zwanych strumieniami lodowymi, które są odpowiednikiem lodowców górskich na innych kontynentach.

Powierzchnia lądolodu na Antarktydzie wynosi 13,3 mln km², natomiast objętość 32,4 mln km³. Lądolód antarktyczny skupia 90% światowego lodu oraz 70% wody słodkiej na Ziemi. Średnia miąższość wynosi 2700 m, natomiast maksymalna 4776 m na Ziemi Wilkesa. Strumienie lodowe wyróżniają się z lądolodu poprzez znacznie większą prędkość spływu ku wybrzeżom. Średnia prędkość spływu wynosi 200 m/rok. Największymi strumieniami lodowymi są lodowce: Lamberta, Amundsena, Beardmore'a Dawsona-Lambtona, Demmana i Mertza.

Lodowiec szelfowy

Lodowce szelfowe mają powierzchnię 11% lądolodu antarktycznego i miąższość od 200 do 1300 metrów. Lodowce szelfowe znajdują się u wybrzeży oraz pokrywają zatoki mórz otaczających Antarktydę.

Pokrywa lodowa Antarktydy się zmniejsza, wg szacunków największa była 32–30 mln lat temu i sięgała 100-200 km dalej na północ, natomiast jej miąższość sięgała od 300-400 na wybrzeżu do 1000-2000 w interiorze. Po stopieniu całości lodu na Antarktydzie poziom mórz na Ziemi podniósłby się o około 73 metry.

Powierzchnia podłoża lądolodu

Topografia podłoża kontynentu Antarktydy. Mapa nie ukazuje jak wyglądałby kontynent po stopieniu lodu, gdyż nie uwzględnia wzrostu poziomu morza ani, następującego po zniknięciu ciężaru lodu, wynurzania się lądu.

Antarktyda bez uwzględnienia lądolodu jest jednym z niższych kontynentów, dominują nizinne równiny, nie przekraczające 300 metrów ponad obecny poziom morza. Największym regionem fizycznogeograficznym jest Równina Zachodnia, znajdująca się pomiędzy Górami Transantarktycznymi, Ziemią Królowej Maud i Góry Wiernadskiego. Pozostałe równiny to Równina Wschodnia, Równina Schmidta, która znajduje się 2000 metrów poniżej poziomu morza oraz Równina Byrda z depresją 2555 metrów. Na terenie Antarktydy znajduje się jedna wyżyna: Wyżyna Wschodnia o wysokości 1000-1500 metrów.

Wychodnie skał ponad czaszę lodową

Mimo, że miąższość lądolodu jest znaczna i w niektórych miejscach przekracza 4000 metrów, na powierzchni Antarktydy znajdują się nunataki. Większość wychodni znajduje się w zachodniej części kontynentu.

Góry Transantarktyczne są największym łańcuchem górskim Antarktydy. Góry te ciągną się od wybrzeży morza Rossa do morza Weddella. Część szczytów wznosi się ponad lodowiec, natomiast najwyższym nunatakiem jest Kirkpatrick, mający (4530 m n.p.m.). Góry te umownie rozdzielają Antarktydę Wschodnią od Zachodniej.

Najwyższym łańcuchem górskim są Góry Ellswortha na Antarktydzie Zachodniej, z najwyższym na kontynencie masywem Vinsona o wysokości 4892 m n.p.m..

Linia brzegowa i wybrzeża

Długość linii brzegowej Antarktydy wynosi około 32000 km, przy czym głównym typem wybrzeża są czasze lodowe oraz lodowce szelfowe. Skaliste części wybrzeża mają długość około 1500 km. Linia brzegowa jest słabo rozwinięta, wskaźnik rozwinięcia 2,0. Powierzchnia półwyspów stanowi 2,3% powierzchni całkowitej, natomiast wysp mniej niż 1%, co powoduje, że jest to najbardziej zwarty kontynent na Ziemi. Największym półwyspem jest Półwysep Antarktyczny, który oddziela Morze Bellingshausena od Morza Weddela. Największe wyspy to Wyspa Aleksandra, Wyspa Adelajdy, Wyspa Rossa i Joinville; wyspy te, oprócz wyspy Rossa, znajdują się w pobliżu Półwyspu Antarktycznego.

Wybrzeża skalne są w dużej mierze wysokie i urwiste. Wybrzeża lodowe tworzą bariery lodowe, o wysokości dochodzącej do 80 metrów ponad powierzchnię wody.

Budowa geologiczna

Antarktyda leży w środkowej części płyty antarktycznej. Większość kontynentu została ukształtowana w triasie i wchodziła w skład Gondwany. Do oligocenu Antarktyda była połączona z Australią. Na kontynencie znajdują się trzy główne jednostki geologiczne: Prekambryjska Platforma Antarktyczna, Młoda Platforma Paleozoiczna oraz Strefa Fałdowań Alpejskich.

Prekambryjska Platforma Antarktyczna

Prekambryjska Platforma Antarktyczna, jest największą i najstarszą jednostką geologiczną, obejmuje obszar prawie całej Antarktydy Wschodniej. Zbudowana głównie ze skał metamorficznych: gnejsów, łupków ale również i marmurów. Skały metamorficzne zawierają inkluzje granitów i gabra. Na skałach prekambryjskich znajdują się skały proterozoiczne, paleozoiczne oraz mezozoiczne, głównie osadowe oraz wulkaniczne. Na Ziemi Enderby występują prawdopodobniej najstarsze skały na Ziemi, enderbity datowane na 3,9 mld lat. Budowa geologiczna jest zbliżona do budowy Afryki, Australii oraz tarczy brazylijskiej, z którymi Antarktyda w przeszłości tworzyła superkontynent Gondwanę. Ze względu na brak aktywności sejsmicznej warstwy skalne są ułożone niemal poziomo.

Niemal cała jednostka jest pokryta grubą warstwą lądolodu, wychodnie skał znajdują się jedynie na wybrzeżu oraz szczytach gór i oazach.

Młoda Platforma Paleozoiczna

Góry Transantarktyczne

Młoda Platforma Paleozoiczna znajduje się w środkowo-zachodniej części Antarktydy. Jest bardziej urozmaicona niż platforma prekambryjska, gdyż zawiera góry, w tym najstarsze góry na kontynencie Góry Rossa powstałe prawdopodobnie w orogenezie kaledońskiej. Góry na Antarktydzie powstały w trakcie tych samych ruchów górotwórczych, które wypiętrzyły Andy w Ameryce Południowej oraz góry w Nowej Zelandii. Platforma ta jest zbudowana ze zmetamorfizowanych skał z proterozoiku (łupki, gnejsy) oraz kambryjskich skał okruchowych, skały te są uzupełnione intruzjami skał magmowych. Na skałach budujących platformę znajdują się, powstałe podczas orogenezy alpejskiej, skały okruchowe (piaskowce, łupki) z których są zbudowane góry Ellswortha, Ziemi Ellswortha oraz Ziemi Coatsów. Młoda Platforma Paleozoiczna została ostatecznie wykształcona przez wulkanizm, szczególnie we wschodniej części.

Strefa Fałdowań Alpejskich

Wulkan Erebus

Strefa Fałdowań Alpejskich jest najmłodszą i najmniejszą częścią Antarktydy. Strefa ta jest najbardziej górzysta i najbardziej rozczłonkowana, jej częścią jest między innymi półwysep Antarktyczny. Dalej jednostka ta ciągnie się wzdłuż wybrzeża Oceanu Spokojnego. Strefa Fałdowań Alpejskich jest zbudowana głównie ze skał metamorficznych paleozoiku i triasu oraz skał okruchowych i węglanowych, sfałdowanych na początku mezozoiku. Powszechnie występują bazalty i andezyty powstałe w kenozoiku. Strefa Fałdowań Alpejskich jest jedynym obszarem kontynentu aktywnym sejsmicznie. Trzęsienia ziemi są notowane na archipelagu Sandwich Południowy, na Szetlandach Południowych oraz wzdłuż podmorskich wzniesień południowego Pacyfiku. Na terenie Strefy Fałdowań Alpejskich znajduje się jedyny czynny wulkan Erebus. Strefa Fałdowań Alpejskich dawniej była traktowana, wraz z Młodą Platformą Paleozoiczną, jako część jednostki geologicznej Antarktyda Zachodnia, obecnie ten termin ma wyłącznie znaczenie geograficzne.

Bogactwa mineralne

Antarktyda jest bogata w surowce mineralne, głównie węgiel kamienny, szczególnie na Ziemi Wiktorii. Poza węglem zostały odkryte rudy żelaza, miedzi, złota, srebra i ołowiu. Jednakże zgodnie z Traktatem antarktycznym ich wydobycie nie jest dozwolone.

Klimat

Temperatury na kontynencie

Stacja badawcza Wostok, najchłodniejsze miejsce zamieszkane stale przez ludzi

Antarktyda ma klimat glacjalny, który jest odmianą klimatu polarnego niewystępującą nigdzie indziej. Na wyspach wysuniętych najbardziej na północ panuje klimat podbiegunowy

Temperatury

Wewnątrz kontynentu panują najniższe temperatury na Ziemi dochodzące do -90 °C (najniższa zanotowana temperatura to -94,5 °C a w miejscu zamieszkanym stale -88,3 °C). Średnia roczna temperatura wynosi około -57 °C. Najcieplejszym miesiącem jest styczeń z temperaturą minimalną -30 °C, natomiast najchłodniejszy jest sierpień, z temperaturami spadającymi do -70 °C. Na wybrzeżu temperatury są wyższe, na wyspach przy północnych krańcach Półwyspu Antarktycznego mogą sięgać powyżej 0 °C. Najniższa średnia temperatura w miejscu stale zamieszkanym przez ludzi wynosi -33 °C (rosyjska stacja badawcza Wostok). Najwyższa zanotowana temperatura na Antarktydzie to 11,6 °C, zanotowane w radzieckiej stacji Oazis

Przyczyną niskich temperatur, oprócz szerokości geograficznej jest duże albedo pokrywy lodowej, powodujące odbijanie promieni słonecznych. Bilans promieniowania cieplnego wynosi od 1574 MJ/m² rocznie (w stacji Oazis) do -377 MJ/m² na biegunie południowym.

Zachmurzenie i opady

Zachmurzenie we wnętrzu kontynentu Antarktydy jest mniejsze niż w Arktyce, przez 45-65% dni w roku niebo jest zachmurzone w mniej niż 50%. Znacznie bardziej zachmurzone jest wybrzeże. Największe nasłonecznienie występuje w strefie 70-80°S. Opady są bardzo niskie, poniżej 100 mm rocznie, a nawet niekiedy poniżej 50 mm. W niektórych miejscach wybrzeża dochodzą do 600 mm, co powoduje, że kontynent jest największą na świecie pustynią. Opady występują prawie wyłącznie pod postacią stałą (śnieg lub grad), deszcze zdarzają się bardzo rzadko i tylko podczas lata na wybrzeżach.

Ciśnienie atmosferyczne i wiatry

Wewnątrz kontynentu, w pobliżu bieguna, znajduje się przez znaczną część roku ośrodek wysokiego ciśnienia. Niże przynoszące opady pojawiają się rzadko. Na przybrzeżnych morzach ośrodki niżowe tworzą tzw. bruzdę niskiego ciśnienia. Taki układ baryczny powoduje cyrkulację mas powietrza i bardzo silne wiatry wiejące od bieguna do wybrzeży. Prędkość wiatrów wynosi 50-90 m/s (180-325 km/h). Wiatry silne (powyżej 15 m/s) wieją przez 200-340 dni w roku. Bruzdy niskiego ciśnienia powodują częste sztormy na przybrzeżnych morzach.

Lądolód i wody

Antarktyda w interglacjale. Stan podobny do dzisiejszego. Grube linie to działy lądolodu, cienkie to tory jego płynięcia. Szaroniebieski i odcienie niebieskiego obrazują obszary różniące się grubością lodu o 1000 m.

     lodowce szelfowe

     obszary wolne od lodu

 Osobny artykuł: Jeziora Antarktyki.

Prawie cały obszar Antarktydy (95,5% powierzchni) pokryty jest największym na kuli ziemskiej lądolodem, o średniej grubości ok. 2300 m, maksymalnie ok. 4800 m. Objętość masy lodowej szacowana jest na ok. 30 mln km³. Lądolód ten na znacznych obszarach wkracza w obszary morskie, tworząc rozległe lodowce szelfowe. Niewielkie obszary Antarktydy nie pokryte lodem, zwane są oazami antarktycznymi. Znajdują się w nich jeziora odmarzające w lecie i małe strumyki. Do oaz nizinnych należą m.in.: Oaza Grearsona, Oaza Bungera i Oaza Vestfold, do górskich należą Suche Doliny McMurdo: dolina Taylora, Wiktorii oraz Wrighta, w której płynie rzeka Onyx. Ma ona długość 30 kilometrów i jest zasilana wodami z topniejącego lodowca Wrighta w pobliżu lodowca szelfowego Rossa.

Pod lądolodem Antarktydy znajduje się ponad 145 słodkowodnych jezior. Największym z nich jest odkryte w 1996 roku jezioro Wostok, położone ok. 4000 m pod rosyjską stacją badawczą o tej samej nazwie.

Flora i fauna

Śmiałek antarktyczny

 Osobny artykuł: Organizmy antarktyczne.

Flora

 Osobny artykuł: Państwo antarktyczne.

Świat roślinny Antarktydy jest skrajnie ubogi gatunkowo. Uboga roślinność pojawia się jedynie na skrawkach lądu wolnych od pokrywy lądolodu, najczęściej w nadmorskich oazach. Niektóre gatunki porostów i glonów występują również na nunatakach, czyli skalistych wyniosłościach wyrastających spod powierzchni otaczającego je lodowca. W sumie na Antarktydzie występuje ponad 100 gatunków glonów i porostów oraz ok. 30 mchów i wątrobowców. Rodzime dla Antarktydy są tylko dwa gatunki roślin naczyniowych (śmiałek antarktyczny i kolobant). Na obszarach morskich występuje fitoplankton i makrofity będące pokarmem dla zooplanktonu. Produkcja fitoplanktonu jest szacowana na około 610 mln ton rocznie.

Fauna

Pingwiny Cesarskie

Młody słoń morski w Południowej Georgii

Ze względu na trudne warunki klimatyczne oraz znikomą pokrywę roślinną fauna jest słabo rozwinięta. Dominują w niej zwierzęta wodne i pingwiny. Nie występują żadne gatunki gadów ani płazów.

Plankton

Największą część zooplanktonu stanowi kryl, który jest również odławiany przez człowieka. Zooplankton stanowi główne pożywienie dla pozostałych zwierząt. Wody antarktyczne zamieszkują różne gatunki ryb, kalmarów, wielorybów i ptaków morskich.

Ptaki

Najliczniejszą grupę ptaków morskich stanowią trzy gatunki pingwinów w tym największe – pingwiny cesarskie. Pingwiny są jednymi zwierzętami, które rozmnażają się na lądzie, lecz miejsce ich gniazdowania ogranicza się praktycznie wyłącznie do przybrzeżnych oaz.

Ssaki

Najliczniejszą grupą ssaków są foki antarktyczne. Populacja fok krabojada, które są najliczniejsze spośród fok antarktycznych jest szacowana na około 15 milionów osobników. Największymi fokowatymi, żyjącymi na Antarktydzie są słonie morskie, których populacja spada. Największymi ssakami są walenie fiszbinowe. Walenie nie są jednak gatunkami endemicznymi. Fiszbinowce w czasie antarktycznej zimy (lipiec-sierpień) migrują na północ, do cieplejszych wód nawet równikowych. W małych ilościach w wodach antarktycznych występują wieloryby, które zostały niemal doszczętnie wytępione przed drugą wojną światową

Historia odkryć

 Osobny artykuł: Odkrycia i badania Antarktydy.

Przed odkryciem Antarktydy

W starożytności wierzono w istnienie lądu stałego wokół bieguna południowego, tzw. Terra Australis Incognita (Nieznana Ziemia Południowa), który miał równoważyć masę lądów półkuli północnej. Po odkryciu Australii zaprzestano wypraw na południe. Na przełomie XVII i XVIII wieku eksploracja południowych brzegów Ameryki, Afryki i Australii udowodniła, że hipotetyczny południowy kontynent nie jest połączony z żadnym z nich.

Odkrycia wysp antarktycznych

Fabian Bellingshausen, do 1940 uważany za pierwszego człowieka na Antarktydzie

Ze względu na brak dowodów odkrycia wysp przed XVIII wiekiem nie są pewne, relacje odkrywców są sprzeczne przez co nie można powiedzieć kto, co i kiedy odkrył. Niektórzy badacze twierdzą, że już w 1502 Amerigo Vespucci dopłynął do wyspy Georgia Południowa, w 1599 holender Dirck Gerritsz dotarł do wysepki w archipelagu Szetlandów Południowych. Część badaczy przypisuje odkrycie Georgii Południowej wyprawie Anthony'ego de la Roché z 1675.

W XVIII wieku odkryć na obszarze Antarktyki dokonywały wyprawy żeglarzy francuskich: w 1739 Jean-Baptiste Charles Bouvet de Lozier, w 1772 Dufresne'a i Crozeta (dopłynęli do Wysp Księcia Edwarda) i w tym samym roku Kerguelena (odkrył wyspy nazwane jego imieniem). W latach wyprawa 1772-1775 Jamesa Cooka dotarła najdalej na południe, do 71°10’S, przekraczając trzykrotnie południowe koło polarne (odkryto m.in. ponownie wyspę Georgia Południowa i grupę wysp Sandwich Południowy). W ekspedycji tej brał udział badacz polskiego pochodzenia Johann Reinhold Forster (wraz z synem Jerzym Forsterem). Ze względu na trudności w przebiciu się przez barierę lodową dalszych wypraw zaniechano, za wyjątkiem jednej. W 1810 Frederick Hasselborough odkrył Wyspy Campbella i Macquarie.

W 1819 wyprawa rosyjska pod dowództwem Fabiana Bellingshausena i Michaiła Łazariewa została wysłana w Antarktykę w celu przeprowadzenia badań naukowych. Członkowie wyprawy widzieli Ziemię Królowej Maud, jednakże ze względu na zaporę lodową nie dopłynęli do lądu. Oprócz tego Bellingshausen jako pierwszy zbadał Georgię Południową oraz odkrył Ziemię Aleksandra I (obecnie Wyspa Aleksandra). Początkowo sądzono, że wyspa ma połączenie z Antarktydą i do 1940 Bellinghausen był uważany za pierwszego człowieka, który stanął na Antarktydzie. Rosyjska wyprawa wzmogła zainteresowanie eksploracją nowego kontynentu, ze względu na liczne foki i wieloryby pływające na morzach przybrzeżnych.

Latem 1819/1820 wyprawa brytyjska kierowana przez Edwarda Bransfelda dotarła w rejon Ziemi Grahama (półwysep Arktyczny). Jednakże ze względu na trudności nawigacyjne kapitan nie wiedział czy dotarł do kontynentu czy do jednej z wysp. Rok później Nathaniel Palmer, polując na foki zetknął się z wyprawą Bellingshausena, analiza dzienników pokładowych może sugerować, że Amerykanin dotarł jako pierwszy do Ziemi Grahama. Na pewno rok później dotarł do Orkadów Południowych.

W tym samym czasie angielski łowca fok James Weddell dotarł do 74°15' oraz zbadał Szetlandy Południowe, Georgię Południową i Orkady Południowe.

Odkrycie Antarktydy

Charles Wilkes, twórca pierwszej mapy wybrzeży Antarktydy

W pierwszej połowie XIX wieku rozwinęły się także powietrzne badania naukowe Antarktyki, zwłaszcza dzięki trzem wielkim ekspedycjom: Francuza d'Urville'a, Amerykanina Wilkesa i Anglika Rossa, odbytych prawie równocześnie w latach 1838-1843. Celem głównym tych wypraw było ustalenie położenia bieguna magnetycznego południowego i sporządzenie map magnetycznych mórz południowych, jednakże równocześnie odkryto nowe wyspy i części kontynentu: Wyspy i Ziemię Adeli (Dumont d’Urville), Ziemię Clarie (Wilkes), Ziemię Wiktorii, wulkany Terror i Erebus na Wyspie Rossa oraz Lodowiec szelfowy Rossa (Ross). Ross dotarł do 71°30'S jednakże zbliżył się tak bardzo do bieguna magnetycznego, że igła magnetyczna w kompasie stała niemalże pionowo. Po wyprawie Rossa nastąpił zastój w wyprawach arktycznych.

Kolejna wyprawa 1872-1876 pod dowództwem G.S. Naresa ostatecznie potwierdziła istnienie kontynentu Antarktydy. Jako pierwszy, po 75 latach od ujrzenia Antarktydy, dotarł 23 I 1895 do jej wybrzeży (przylądek Adare) norweski uczony Carsten Borchgrevink. Na przełomie XIX wieku i XX wieku nastąpił okres licznych podróży naukowych na Antarktydę. W latach 1897-1899 odbyła się słynna wyprawa statku "Belgica" pod dowództwem de Gerlache’a. Ekspedycja, w której brali udział dwaj Polacy: Henryk Arctowski (kierownik naukowy wyprawy) i Antoni Bolesław Dobrowolski, przymusowo przezimowała na Antarktydzie, uwalniając się dopiero po roku z lodów. W latach 1898-1900 C. Borchgrevink z wyprawą norwesko-angielską po raz pierwszy w sposób zamierzony zimował na kontynencie Antarktydy.

Wyprawa na biegun

Roald Amundsen, pierwszy człowiek na biegunie

W 1903 roku został zdobyty biegun północny, który ze względu na nieco wyższą temperaturę jest łatwiejszy do zdobycia. Zdobycie bieguna północnego dało jednak impuls do przyspieszenia dążeń do zdobycia drugiego z biegunów.

Na Międzynarodowych Kongresach Geograficznych w Londynie (1895) i w Berlinie (1899) ustalono, że aby zdobyć biegun południowy potrzeba współpracy międzynarodowej. W latach 1901-1905 zorganizowano pięć wielkich wypraw naukowych w celu przeprowadzenia badań w zakresie magnetyzmu ziemskiego, meteorologii, glacjologii i paleontologii. Ekspedycjami kierowali znani naukowcy i polarnicy: Robert Falcon Scott, Erich von Drygalski, Otto Gustav Nordenskiöld, William Speirs Bruce, Jean-Baptiste Charcot, Wilhelm Filchner.

W 1902 Robert Scott podjął pierwszą, nieudaną, próbę dotarcia do bieguna południowego; następna wyprawa w tym celu zorganizowana w latach 1908-1909 przez E. Shackletona dotarła do 88°23’S, zdobywając biegun magnetyczny. W latach 1911-1912 przeprowadzono dwie wyprawy na biegun południowy. Pierwszy dotarł doń Roald Amundsen (14 XII 1911), drugim był Scott (18 I 1912). Wyprawa Scotta skończyła się tragicznie z powodu złej pogody oraz kuców islandzkich, które nie radziły sobie w antarktycznych warunkach. Z tego powodu 7 z 12 członków wyprawy musiało zawrócić nie zdobywając bieguna. Wyprawa Scotta dotarła na biegun w miesiąc po Amundsenie. W drodze powrotnej najpierw zginęło dwóch polarników, trzyosobowa grupa zginęła podczas burzy śnieżnej zaledwie 20 km od obozowiska. Ostatnią datą zapisaną przez Scotta był 29 marca 1912.

W 1928 G.H. Wilkins pierwszy użył samolotu do badań Antarktydy (lot z Szetlandów Południowych na Ziemię Grahama), 1929 R.E. Byrd dokonał pierwszego przelotu nad biegunem południowym (samolot pilotował B. Balchen). W latach 1928-1947 podjęto cztery wyprawy badawcze pod kierownictwem Byrda, podczas których sfotografowano 700 tys. km² kontynentu i 200 tys. km² mórz oraz odkryto tzw. oazy ciepła (obszary wolne od lodu).

Badania Antarktydy

 Osobny artykuł: Stacje polarne w Antarktyce.

Stacja naukowa Ohridski-Livingstone

Niemal od początku jednym z celów wypraw odkrywców Antarktydy były badania naukowe. W 1898 po raz pierwszy ludzie, uwięziona załoga Belgiki, na której pokładzie był między innymi Arctowski, spędzili zimę na Antarktydzie, a dokładniej na wodach Antarktyki.

W 1933 po raz pierwszy, admirał Richard E. Byrd zimował na kontynencie, w zbudowanej przez siebie chacie na szerokości 80°08'S. Byrd prowadził podczas tego zimowana badania naukowe. II wojna światowa przerwała badania Antarktydy.

W 1946, kiedy rozpoczęła się rywalizacji pomiędzy Stanami Zjednoczonymi a Związkiem Socjalistycznych Republik Radzieckich, badania Antarktydy miały charakter nie tylko naukowy ale również polityczny (podobna sytuacja była kilka lat później w zdobywaniu kosmosu). Od 1946 działa na Antarktydzie wielka stacja amerykańska McMurdo. Do 1956 r. powstały również stacje naukowe należące do Norwegii, Nowej Zelandii, Wielkiej Brytanii, Argentyny, Chile, Francji i Australii. Łącznie na Antarktydzie zorganizowano 54 stacje badawcze, prowadzące badania kartograficzne, geologiczne, oceanograficzne, glacjologiczne, meteorologiczne i z zakresu magnetyzmu ziemskiego.

Nowy etap poznania Antarktyki rozpoczął się w związku z Międzynarodowym Rokiem Geofizycznym (1957-1958) i powołaniem w 1958 Komitetu Naukowego Badań Antarktycznych (Scientific Committee on Antarctic Research – SCAR), skupiającego 12 państw (Argentyna, Australia, Belgia, Chile, Francja, Japonia, Nowa Zelandia, Norwegia, RPA, USA, Wielka Brytania i ZSRR). W 1958 wyprawa pod dowództwem V.E. Fuchsa dokonała pierwszego przejścia w poprzek całego kontynentu, od Morza Weddella do Morza Rossa, w odwrotnym kierunku wyruszyła wyprawa E. Hillary’ego, która dotarła do bieguna południowego i powróciła drogą powietrzną. W tymże roku polarna wyprawa radziecka osiągnęła biegun niedostępności.

W 1959 w Waszyngtonie odbyła się konferencja z udziałem przedstawicieli państw, które posiadają bazę naukową na Antarktydzie. Efektem konferencji był Układ Antarktyczny, regulujący statut Antarktydy. Do układu mogło przystąpić każde państwo będące członkiem ONZ, które posiada bazę naukową powyżej 60°S. Pierwszym państwem, które weszło do układu była Polska.

Polska obecność w Antarktyce

Wejście do polskiej stacji badawczej im. Arctowskiego

W 1959 r. wyprawa Polskiej Akademii Nauk pod kierunkiem W. Krzemińskiego przejęła od ZSRR stację naukową Oazis w Oazie Bungera, nazwaną imieniem A.B. Dobrowolskiego, w której prowadziły badania: 1958–1959 I i 1966–1967 II Polska Wyprawa Antarktyczna. W 1975 r. wyruszyły na Antarktydę dwa statki I Polskiej Ekspedycji Morskiej PAN, rok później II Polskiej Ekspedycji Krylowej, prowadzące prace biologiczne nad krylem.

Badania Antarktyki prowadzono również w latach 1964-1974 w ramach Międzynarodowego Programu Biologicznego oraz kontynuowanego do dziś programu UNESCO Człowiek i Biosfera. Z inicjatywy S. Rakusy-Suszczewskiego w 1977 r. na Wyspie Króla Jerzego (Szetlandy Południowe) założono polską stałą Stację im. Henryka Arctowskiego, dzięki czemu Polska stała się 13. członkiem Porozumienia Antarktycznego (podpisanego w 1959, weszło w życie w 1961). W latach 1978-1979 w stacji im. Dobrowolskiego przebywała ostatnia wyprawa naukowa, prowadząc m.in. badania geodezyjne, geomorfologiczne, meteorologiczne, potem nie używano jej z uwagi na trudności w dostępie (tylko drogą powietrzną). Stacja im. Arctowskiego działa stale, z załogą zimową liczącą ok. 19 osób, w lecie znacznie liczniejszą. Prowadzone są w niej badania z zakresu m.in.: biologii, hydrologii, oceanologii, geologii, geomorfologii i medycyny. Od 1990 r. działa Międzynarodowa Komisja Badań nad Antarktyką (IASC), która koordynuje badania w tym rejonie, a od 1991 zespół Programu Obserwacji Antarktyki i Danych Szacunkowych. W 1995 r. do bieguna południowego na Antarktydzie dotarł samotnie Polak – Marek Kamiński (w tym samym roku zdobył również biegun północny). W 1997 po raz pierwszy samotnie przeszedł Antarktydę Norweg B. Ousland.

Ludność i gospodarka

Turyści na Antarktydzie

Ludność

Antarktyda jest jedynym kontynentem bez rdzennej ludności. Zamieszkiwana jest tylko przez pracowników stacji badawczych (około 1000, prawie wyłącznie mężczyźni). Latem na kontynencie liczba ludzi wzrasta do około 4000. Głównie ze względu na wymianę załóg, zaopatrzenie oraz w ostatnich latach rozwój turystyki ekstremalnej, na kontynent zaczęli przyjeżdżać również turyści, których liczba przekracza 10 000 rocznie.

Gospodarka

Antarktyda nie prowadzi gospodarki takiej jak na innych kontynentach. Jedynymi formami gospodarki są rybołówstwo na wodach przybrzeżnych oraz turystyka.

Rybołówstwo jest wprawdzie dozwolone, jednakże są liczne ograniczenia. Oficjalnie połowy wynoszą w sumie około 100 tysięcy ton ryb i skorupiaków rocznie. Istnieją podejrzenia, że zarówno limity jak i ochrona niektórych gatunków zwierząt nie są przestrzegane, zwłaszcza w cieśninie Drake'a oraz na południowym Atlantyku.

Turystyka na Antarktydzie pojawiła się w 1957 podczas Międzynarodowego Roku Geofizyki, jednak (oprócz 1958 roku) następni turyści pojawili się na tym kontynencie dopiero w 1965. Początkowo ruch turystyczny był niewielki, około 150 osób. Jednakże od 1969 ich liczba stopniowo wzrastała i w latach 80. przekraczała 5000 osób rocznie. W rekordowym lecie 2002/2003 liczba turystów wyniosła 13 500 osób. Turyści mieszkają głównie na statkach. Duży ruch turystyczny w relatywnie krótkim okresie (10-12 tygodni) jest dużym zagrożeniem dla środowiska kontynentu, gdyż możliwości jego regeneracji są bardzo niewielkie.

Antarktyda jest bogata w surowce mineralne, głównie węgiel kamienny szczególnie na Ziemi Wiktorii. Poza węglem zostały odkryte rudy żelaza, miedzi, złota, srebra i ołowiu. W szelfie morza Rossa prawdopodobnie są duże pokłady ropy naftowej i gazu ziemnego. Dodatkowym zasobem, choć aktualnie nie posiadającym większego znaczenia gospodarczego, jest bardzo czysta woda słodka. Zgodnie z Traktatem antarktycznym ich wydobycie nie jest dozwolone. Wielkość złóż, ze względu na brak możliwości wykonywania odwiertów, nie jest dokładnie znana.

Polityka

Roszczenia terytorialne

 Osobny artykuł: Roszczenia terytorialne na Antarktydzie.

Roszczenia terytorialne. Czerwone kropki to stacje całoroczne, czerwone okręgi to stacje letnie

Stany Zjednoczone i Rosja (wcześniej Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich) nie mają roszczeń do konkretnych terenów, jednakże zachowują sobie prawo do części ziem w przypadku podziału kontynentu. Obecnie wszystkie roszczenie są zamrożone ze względu na ważność Traktatu Antarktycznego.

Traktat antarktyczny

 Osobny artykuł: Traktat antarktyczny.

Traktat antarktyczny został podpisany 1 grudnia 1959 w Waszyngtonie podczas Konferencji Antarktycznej, Wszedł on w życie 23 czerwca 1961. Sygnatariuszami było dwanaście państw, które podczas III Międzynarodowego Roku Geofizycznego (1957-58) prowadziły badania geograficzne na Antarktydzie. Były to: Argentyna, Australia, Belgia, Chile, Francja, Japonia, Nowa Zelandia, Norwegia, Republika Południowej Afryki, Stany Zjednoczone, Wielka Brytania i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich.

Głównym celem paktu jest leżące w interesie całej ludzkości zapewnienie wykorzystania Antarktydy jedynie do celów pokojowych, tak, aby nigdy nie stała się ona przyczyną międzynarodowych konfliktów. Traktat zabrania jakichkolwiek działań o charakterze militarnym, lecz nie wyklucza przebywania na terytorium antarktycznym pracowników wojskowych. Dokument nie rozstrzyga kwestii związanych z roszczeniami terytorialnymi, ale je zamraża. Badania naukowe mają być efektem współpracy, a ich wyniki są dostępne dla wszystkich. Zabrania się przeprowadzania prób z bronią atomową oraz zanieczyszczania tego rejonu świata. Obszar objęty Traktatem antarktycznym wynosi 52,5 mln km². Początkowo traktat miał obowiązywać przez 30 lat – do 1991, jednak na mocy Protokołu o ochronie środowiska naturalnego do Traktatu antarktycznego (tzw. protokół madrycki) jego obowiązywanie przedłużono o kolejnych 50 lat.

     sygnatariusze, państwa wysuwające roszczenia terytorialne do konkretnych terenów

     sygnatariusze, państwa zachowujące prawa do roszczeń

     sygnatariusze, pozostałe państwa mające bazy naukowe na Antarktydzie

     kandydaci, państwa nie mające jeszcze baz naukowych

     Pozostałe kraje

Zobacz też

• Lodowiec szelfowy Rossa – ogromna połać lodu unosząca się na wodzie, dawniej baza wypadowa wielu ekspedycji antarktycznych.
• Traktat antarktyczny
• Strefa podbiegunowa
• Arktyka
• Płaskowyż Polarny

Przypisy

Linki zewnętrzne

  Wikimedia Commons ma galerię ilustracji związaną z tematem:
Antarktyda

Zobacz hasło Antarktyda w Wikisłowniku

• Komisja Standaryzacji Nazw Geograficznych poza Granicami Rzeczypospolitej Polskiej: Nazewnictwo geograficzne świata. Zeszyt 8. Antarktyka
• Constantine von Hoffman, Avi Abrams: The Ghosts of Antarctica: Abandoned Stations and Huts. [dostęp 12 grudnia 2008]. – historia i zdjęcia opuszczonych stacji antarktycznych.

p • d • e Kontynenty Afryka Ameryka Południowa Ameryka Północna Antarktyda Australia Azja Europa Eurazja Eurafrasia Ameryka Afryka Południowa • Północna • Środkowa • Wschodnia • Zachodnia Ameryka Anglosaska • Centralna • Karaiby • Mezoameryka • Łacińska • Południowa • Północna • Środkowa Azja Bliski Wschód • Daleki Wschód • Południowa • Południowo-Wschodnia • Północna • Środkowa • Wschodnia • Zachodnia • Zakaukazie Europa Południowa • Północna • Środkowa • Wschodnia • Zachodnia Australia i Oceania Oceania • Australia • Nowa Zelandia • Melanezja • Mikronezja • Polinezja • Australazja Obszary polarne Arktyka • Antarktyka Oceany Atlantycki (Atlantyk) • Arktyczny • Indyjski • Południowy • Spokojny (Pacyfik)

p • d • e Terytoria w Antarktyce (na obszarze Antarktydy i wysp przyległych) Terytoria na południe od 60° Australijskie Terytorium Antarktyczne • Brytyjskie Terytorium Antarktyczne • Dependencja Rossa • Francuskie Terytoria Południowe i Antarktyczne (częściowo na północ od 60°) • Wyspa Piotra I • Ziemia Królowej Maud Terytoria na północ od 60° Georgia Południowa i Sandwich Południowy • Wyspa Bouveta • Wyspy Heard i McDonalda Integralne części państw i terytoriów położonych poza Antarktyką Antarktyda Argentyńska (część Argentyny) • Chilijskie Terytorium Antarktyczne (część Chile) • Gough (część Wyspy Świętej Heleny, Wyspy Wniebowstąpienia i Tristan da Cunha) • Macquarie (część Australii) • Wyspy Księcia Edwarda (część RPA)

Tekst udostępniany na licencji Creative Commons.